Shikshan Sanshodhan : Journal of Arts, Humanities and Social Sciences

वैदिक वाङ्मयाकाशे वेदाङ्गानां महत्वं सर्वोपरिः वर्तते। अस्माङ्कं वैदिकसाहित्य-जगति षड्वेदाङ्गानि सन्ति। तानि वेदाङ्गानि वेदपुरुषस्य अङ्गरुपेण परुकल्पितमस्ति इति। तेषु वेदाङ्गेषु शिक्षा वेदाङ्गं भवति अन्यतमम्। अतः शिक्षाग्रन्थषु प्रमुखपाणिनीयशिक्षायां कथितमस्ति शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य इति। अस्य शिक्षावेदाङ्गस्य अङ्गवत् पुनः वर्ण-स्वर-मात्रा-वल-साम-मन्तानादिविलसन्ति। तेषु स्वरः भवति अन्यतमः सर्वोत्कृष्टश्च। वैदिकवाङ्मये स्वरनियमः केवलवर्णोच्चारणं शैलीं न प्रदर्शयति, अपितु सः अर्थस्य आधारशिला वर्तते। उदात्त-अनुदात्त-स्वरित-भेदेन त्रयः स्वराः वैदिकमन्त्रेषु वैदिकवाङ्मयेषु शब्दशक्तिं संरक्षयन्ति। अतादृशि पाणिनीयशिक्षायां उल्लिखितमस्ति-उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च त्रयः स्वराः इति। अर्थभेदकत्वे स्वराणाम् अद्वितीयं स्थानम् अस्ति। यतः स्वराघातस्य अल्पदोषोऽपि अभीष्ट-फलस्य स्थाने विपरीतफलं जनयितुं शक्नोति। प्रातिशाख्यादिग्रन्थाः स्वराणां शुद्धोच्चारणस्य नियमान् सुदृढं कुर्वन्ति इति। अतः वैदिकस्वराः मन्त्रणां सार्थकतार्थम् अभिष्टफलप्राप्यर्थम् आनुष्ठानिकानां पूर्तये च अपरिहार्याः गुरुत्वपुर्णाः च सन्ति।