Shikshan Sanshodhan : Journal of Arts, Humanities and Social Sciences

सारसंक्षेपः

महाभारते सुभाषितं भारतीयमहाकाव्यपरम्परायां नारीस्वरूपस्य सूक्ष्मं विश्लेषणं प्रस्तुतयति। महाभारते सुभाषितरूपेण व्यक्तानि नीतिवचनानि, उपदेशात्मकाः संवादाः तथा जीवनमूल्यपरकाः विचाराः न केवलं समाजस्य नैतिकदिशां दर्शयन्ति, अपितु तेषु नारीणां स्थानं, महत्त्वं तथा प्रभावः अपि सुस्पष्टतया प्रकाशते। महाभारते नारी विविधरूपेण चित्रिता अस्ति—माता, पत्नी, विदुषी, परामर्शदात्री, धैर्यशीलिनी च। द्रौपदी, कुन्ती, गान्धारी इत्यादीनां चरित्रेषु नारीशक्तेः, धैर्यस्य तथा नीतिज्ञानस्य उत्कृष्टं दर्शनं भवति। सुभाषितेषु नारीणां प्रति सम्मानः, तासां संरक्षणस्य आवश्यकता तथा पारिवारिक-सामाजिक जीवनस्य आधाररूपेण तासां भूमिका प्रतिपादिता अस्ति। एतत् अध्ययनं दर्शयति यत् महाभारतीय सुभाषितसाहित्यं नारीणां केवलं पारम्परिकं रूपं न प्रस्तौति, अपितु तासां बौद्धिक, नैतिक तथा आध्यात्मिक योगदानं अपि जागरयति। अतः नारी महाभारतीय दृष्ट्या समाजस्य आधारस्तम्भः इति निष्कर्षः सुस्पष्टः भवति।