26, February 2026

संत बहिणाबाईंच्या अभंगांतील सामाजिक व आध्यात्मिक नीतीमूल्य

VOLUME-9; ISSUE-2; FEB-2026

Author(s): डॉ.सविता ज्ञानेश्वर वावगे

Authors Affiliations:

प्राध्यापक, मराठी विभाग, श्री. मुक्तानंद महाविद्यालय गंगापूर, जि. छत्रपती संभाजीनगर, महाराष्ट्र (भारत)

DOIs:10.2018/SS/202602001     |     Paper ID: SS202602001


Abstract
Keywords
Cite this Article/Paper as
References

सारांश: संत बहिणाबाईंच्या अभंगातील नीती या विषयात संत बहिणाबाई यांच्या जीवनकार्याचा आणि त्यांच्या अभंगांमधून व्यक्त झालेल्या नैतिक विचारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. संत बहिणाबाई या वारकरी संप्रदायातील महत्त्वाच्या कवयित्री असून त्यांनी साध्या, सरळ आणि लोकाभिमुख भाषेत समाजाला योग्य जीवनमार्ग दाखवला. धार्मिक वातावरणात वाढ झाल्यामुळे त्यांच्या जीवनात भक्ती, सदाचार आणि अध्यात्म यांना विशेष महत्त्व होते. वैवाहिक जीवनात अनेक अडचणी येऊनही त्यांनी संयम, श्रद्धा आणि नीती यांचा मार्ग सोडला नाही. संत तुकाराम महाराजांचा त्यांच्या विचारांवर मोठा प्रभाव होता. त्यांनी तुकाराम महाराजांना गुरू मानले आणि त्यांच्या अभंगांमधून त्यांच्या विचारांचे प्रतिबिंब दिसून येते. बहिणाबाईंच्या अभंगांमध्ये सत्य, कर्म, दया, क्षमा, नम्रता, समभाव आणि भगवतभक्ती यांसारख्या नीतीमूल्यांचे प्रभावी वर्णन आहे. त्यांनी केवळ उपदेश न करता उदाहरणांच्या माध्यमातून ही मूल्ये प्रत्यक्ष जीवनात कशी आचरणात आणावीत हे स्पष्ट केले आहे. बहिणाबाईंच्या अभंगांतील नीती मानवी जीवनाला नैतिक अधिष्ठान देणारी असून आजच्या काळातही ती तितकीच उपयुक्त आहे. त्यामुळे त्यांचे साहित्य सामाजिक, नैतिक व आध्यात्मिक दृष्ट्या अत्यंत मार्गदर्शक ठरते.

नीती, सदाचार, वैराग्य, समभाव, अधिष्ठान

डॉ.सविता ज्ञानेश्वर वावगे (2026); संत बहिणाबाईंच्या अभंगांतील सामाजिक व आध्यात्मिक नीतीमूल्य, Shikshan Sanshodhan : Journal of Arts, Humanities and Social Sciences,      ISSN(o): 2581-6241,  Volume – 9,   Issue –  2,  Available on –   https://shikshansanshodhan.researchculturesociety.org/

  1. बहिणाबाई चौधरी. (1985). बहिणाबाईंचे अभंग. पुणे: श्रीविद्या प्रकाशन.
  2. तुकाराम महाराज. (1973). तुकाराम गाथा. पुणे: वि. सा. खरे प्रकाशन.
  3. पुरंदरे, बाबासाहेब (संपा.). (1992). वारकरी संत साहित्य संकलन. पुणे: महाराष्ट्र साहित्य परिषद.
  4. देशमुख, शंकरराव. (1978). संत बहिणाबाई: जीवन व कार्य. औरंगाबाद: मराठी साहित्य परिषद.
  5. जोशी, शं. भा. (1995). संत साहित्याचा अभ्यास. मुंबई: मौज प्रकाशन.
  6. वझे, पं. गोविंद. (2001). वारकरी संप्रदायाचा इतिहास व विचार. पुणे: सुजाता प्रकाशन.
  7. कुलकर्णी, सुनीता. (2010). संतसाहित्याची नीतीदृष्टी. नागपूर: विद्या प्रकाशन.
  8. पाटील, मीनाक्षी. (2015). बहिणाबाईंच्या अभंगातील नीतीचे तत्त्वज्ञान. साहित्य अकादमी मासिक, 44-52.
  9. देशपांडे, वि. ग. (2018). संत तुकारामांचा बहिणाबाईंवर प्रभाव. मराठी संशोधन पत्रिका, 12(3), 121-130

Download Full Paper

Download PDF No. of Downloads:6 | No. of Views: 19