31, January 2026

न्यायशास्त्रे निःश्रेयसप्राप्तौ छलस्योपयोगित्वम्

VOLUME-9; ISSUE-1; JAN-2026

Author(s): Pankaj Das

Authors Affiliations:

Ph.D. Research Scholar, Sanskrit Department, Ramakrishna Mission Vidyamandira, Belur Math, Howrah, West Bengal, India.

DOIs:10.2018/SS/202601020     |     Paper ID: SS202601020


Abstract
Keywords
Cite this Article/Paper as
References

नैयायिकसम्मतनां षोडशपदार्थानां तत्त्वज्ञानात् निःश्रेयसप्राप्तिर्भवति। तत्त्वज्ञाने मिथ्याज्ञाननाशः, मिथ्याज्ञाननाशात् दोषनाशः, दोषनाशात् प्रवृत्तिनाशः, प्रवृत्तिनाशात् जन्मनाशः, जन्मनाशात् दुःखनाशः। चमदुःखध्वंस एव मोक्षः।  मोक्षः, अपवर्गः, निःश्रेयसम् इति नामान्तरम्। तर्हि मोक्षं प्रति षोडशपदार्थानां तत्त्वज्ञानं कारणं भवति। नैयायिकसम्मतेषु षोडशपदार्थेषु छलं पञ्चदशतमम्। निःश्रेयसप्राप्तौ छलस्य उपयोगिता किम् अस्ति तदत्र विचार्यते।  अत्र छलस्य किं लक्षणम्। को वा तस्य भेदः, किं वा तेषां लक्षणम्, निःश्रेयसप्राप्तौ छलस्य किम् उपयोगित्वमस्ति- एते विषयाः विस्तरेण अस्मिन् गवेषणापत्रे विचार्यते।

 

छलम्, दुःखम्, अपवर्गः, मोक्षः

Pankaj Das (2026); न्यायशास्त्रे निःश्रेयसप्राप्तौ छलस्योपयोगित्वम्, Shikshan Sanshodhan : Journal of Arts, Humanities and Social Sciences,      ISSN(o): 2581-6241,  Volume – 9,   Issue –  1,  Available on –   https://shikshansanshodhan.researchculturesociety.org/

[1] न्यायसूत्रम्, सम्पा. फणिभूषणतर्कवागीश, सू-१.१.१, पृ.१९

[2] तदेव, सू-१.१.२, पृ.६३

[3] श्रीमद्भगवद्गीता, दशमोऽध्यायः,श्लोक-३६ पृ.११४

[4] न्यायसूत्रम्, सू- १.२.१०

[5] तात्पर्यटीका, सू- १.२.१०

[6] न्यायसूत्रवृत्तिः, सम्पा. सेखसाविर-आलि, सू- १.२.१०, पृ.३२९

[7] तत्रैव

[8] न्यायसूत्रम्, सम्पा. फणिभूषणतर्कवागीशः,सू-१.२.११, पृ.४४३

[9] न्यायसूत्रम्, सम्पा. फणिभूषणतर्कवागीशः, सू- १.२.१२, पृ. ४४४

[10] न्यायवार्तिकम्-१.२.१२

[11] तात्पर्यटीका-१.२.१२

[12] न्यायसूत्रवृत्तिः, सम्पा. सेखसाविर-आलि, पृ.३३४

[13] तात्पर्यटीका-१.२.१३

[14] न्यायसूत्रम्, सम्पा. फणिभूषणतर्कवागीशः, सू-१.२.१४, पृ.४५४

[15] न्यायसूत्रभाष्यम्, सम्पा. फणिभूषणतर्कवागीशः, सू-१.२.१४, पृ.४५४

[16] न्यायसूत्रम्– २.२.६२

[17] वेदान्तपरिभाषा, सम्पा. पञ्चाननशास्त्री, पृ.३३१।

[18]वेदान्तसारः, सम्पा. ब्रह्मचारिमेधाचैतन्यः, पृ.१६३।

[19] वेदान्तपरिभाषा, सम्पा. शरच्चन्द्रघोषालः, पृ.१३३।

[20] वेदान्तसारः, सम्पा. ब्रह्मचारिमेधाचैतन्यः, पृ.१६८।

[21] वेदान्तपरिभाषा, सम्पा. शरच्चन्द्रघोषालः, पृ. १३३।

[22] न्यायसूत्रम्, सम्पा. फणिभूषणतर्कवागीशः, सू-१.२.२, पृ.३७८

[23] वात्सायानभाष्यम्– ४.२.५१

Download Full Paper

Download PDF No. of Downloads:7 | No. of Views: 29