Shikshan Sanshodhan : Journal of Arts, Humanities and Social Sciences

सारांश :  पाली त्रिपिटकातील खुद्दकनिकाय  अंतर्गत समाविष्ट असणारे ‘धम्मपद’  हे थेरवाद बौद्ध परंपरेतील केवळ धार्मिक ग्रंथ नसून, श्रमण परंपरेतील नैतिक,  तात्त्विक व सामाजिक विचारसरणीचा मूळ गाभा आहे. धम्मपदा मध्ये ४२३ गाथा व २६ वग्गांमध्ये विभक्त असलेला हा ग्रंथ मानवी विचार,  आचरण आणि मुक्तीच्या मार्गांचे विश्लेषण करतो. प्रस्तुत समीक्षा पेपरचा मुख्य उद्देश धम्मपदातील १५ वग्गांतील निवडक प्रतिनिधिक गाथांचे चिकित्सक,  विषयनिष्ठ व तार्किक अध्ययन करणे हा आहे. अभ्यासात भावनत्मक दृष्टिकोन पूर्णपणे बाजूला ठेवून,  डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर,  धर्मानंद कोसंबी,  राहुल सांकृत्यायन,  भदंत आनंद कौसल्यायन,  डॉ. वा. रा. काळसेकर व भालचंद्र मुणगेकर या भारतीय विद्वानांच्या चिकित्सक चौकटीचा वापर करण्यात आला आहे. यमकवग्गा पासून ते ब्राह्मणवग्गा पर्यंतच्या २६ वग्गांचे विश्लेषण करून,  ग्रंथातील नैतिक स्वायत्तता,  चेतना-केंद्रित कर्मवाद,  वर्णव्यवस्थे वरची टीका आणि आधुनिक मानसशास्त्र, शांतता अभ्यास व सामाजिक न्यायातील त्याची प्रासंगिकता सिद्ध केली आहे. तसेच,  ग्रंथातील वैयक्तिक नीतिशास्त्रावरील अगाउ भर आणि संस्थात्मक अन्यायाबाबतची अप्रत्यक्षता या मर्यादांवरही शास्त्रीय प्रकाश टाकला आहे.