29, July 2026

एआय आणि आधुनिक ग्रंथपाल : संधी, आव्हाने व जबाबदाऱ्या

VOLUME-9; ISSUE-7; JULY-2026

Author(s): १. प्रा.तानाजी शिवाजी माळी, २. डॉ.राहुल कल्याणराव देशमुख

Authors Affiliations:

१. ग्रंथपाल, अनंतराव पवार कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग ॲड रिसर्च पुणे, महाराष्ट्र २. ग्रंथपाल, शिक्षण महर्षी रा.गे. शिंदे महाविद्यालय , परांडा, धाराशिव, महाराष्ट्र

DOIs:10.2018/SS/202607020     |     Paper ID: SS202607020


Abstract
Keywords
Cite this Article/Paper as
References

कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआयच्या विकासामुळे माहितीचे निर्माण, संकलन, संघटन, शोध, विश्लेषण आणि प्रसारण करण्याच्या पद्धतींमध्ये मूलभूत बदल होत आहेत. या परिवर्तनाचा ग्रंथालय आणि माहितीशास्त्र क्षेत्रावरही मोठा प्रभाव पडत आहे. स्वयंचलित इंडेसूचीकरण, मेटाडेटा निर्मिती, बुद्धिमान शोधप्रणाली, चॅटबॉट, वैयक्तिक माहितीसेवा, संशोधन सहाय्य, वापरकर्ता वर्तनाचे विश्लेषण आणि डिजिटल संग्रहांचे व्यवस्थापन अशा विविध कार्यांमध्ये एआयचा उपयोग केला जात आहे. त्यामुळे ग्रंथपालाची पारंपरिक भूमिका पुस्तकांचा संरक्षक आणि माहिती पुरवठादार एवढ्यापुरती मर्यादित न राहता डिजिटल ज्ञानव्यवस्थापक, संशोधन सहाय्यक, एआय साक्षरता प्रशिक्षक, माहिती मूल्यमापक आणि नैतिक तंत्रज्ञान मार्गदर्शक म्हणून विकसित होत आहे.

एआयमुळे ग्रंथालय सेवांची गती, अचूकता, उपलब्धता आणि वैयक्तिकरण वाढविण्याच्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. त्याचवेळी चुकीची किंवा काल्पनिक माहिती, अल्गोरिदममधील पक्षपात, वापरकर्त्यांची गोपनीयता, कॉपीराइट, साहित्यचौर्य, डिजिटल विषमता, तांत्रिक कौशल्यांचा अभाव आणि व्यावसायिक जबाबदारी यांसारखी आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. प्रस्तुत लेखामध्ये एआयमुळे आधुनिक ग्रंथपालांसमोर निर्माण झालेल्या संधी, आव्हाने आणि जबाबदाऱ्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. एआय हा ग्रंथपालाचा पर्याय नसून त्याच्या ज्ञान आणि कार्यक्षमतेचा विस्तार करणारे सहाय्यक साधन आहे असा निष्कर्ष या अभ्यासातून मांडण्यात आला आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता, आधुनिक ग्रंथपाल, शैक्षणिक ग्रंथालय, एआय साक्षरता, डिजिटल ग्रंथालय, माहिती साक्षरता, संशोधन सहाय्य.

प्रा.तानाजी शिवाजी माळी, डॉ.राहुल कल्याणराव देशमुख (2026); एआय आणि आधुनिक ग्रंथपाल : संधी, आव्हाने व जबाबदाऱ्या, Shikshan Sanshodhan : Journal of Arts, Humanities and Social Sciences,      ISSN(o): 2581-6241,  Volume – 9,   Issue –  7,  Available on –   https://shikshansanshodhan.researchculturesociety.org/

  1. American Library Association. (2026). Guidance on the Use of Artificial Intelligence in Libraries.
  2. Association of College and Research Libraries. (2026). AI Competencies for Academic Library Workers.
  3. Association of Research Libraries. (2024). Research Libraries Guiding Principles for Artificial Intelligence.
  4. Ali, M. Y., & Richardson, J. (2025). AI literacy guidelines and policies for academic libraries: A scoping review. IFLA Journal, 51(3). doi: 10.1177/03400352251321192.
  5. Hervieux, S., & Wheatley, A. (2021). Perceptions of artificial intelligence: A survey of academic librarians in Canada and the United States. The Journal of Academic Librarianship, 47(1), 102270.
  6. Hosseini, M., & Holmes, K. (2023). The evolution of library workplaces and workflows via generative AI. College & Research Libraries, 84(6), 836–842.
  7. International Federation of Library Associations and Institutions. (2020). IFLA Statement on Libraries and Artificial Intelligence.
  8. International Federation of Library Associations and Institutions. (2025). IFLA Statement on Copyright and Artificial Intelligence.
  9. Lo, L. S. (2025). AI literacy: A guide for academic libraries. College & Research Libraries News, 86(3), 120. doi: 10.5860/crln.86.3.120.
  10. (2023). Guidance for Generative AI in Education and Research.
  11. (2026). Artificial Intelligence in Education.

Download Full Paper

Download PDF No. of Downloads:6 | No. of Views: 29